| Dit programma richt zich op het spanningsveld tussen de gestructureerdheid van taal en de variatie binnen taal. Dit spanningsveld manifesteert zich op verschillende manieren. Talen zijn intern divers en ook voortdurend aan verandering onderhevig. Een taal als het Nederlands wordt ervaren als één taal, maar kent tegelijkertijd ook een aantal variëteiten en heeft zich in de loop der tijd ontwikkeld en is daardoor veranderd. Het spanningsveld vinden we ook in het feit dat het menselijk taalvermogen enerzijds een zeer complexe, sterk gearticuleerde en neurobiologisch ingebedde species-specifieke structuur heeft, en anderzijds zich zeer divers manifesteert in de talen van de wereld. Het spanningsveld tussen structuur en variatie komt ook tot uiting in de raakvlakken of interfaces tussen de verschillende componenten van de taal: de aard van structurering in het lexicon verschilt van die in de fonologie, morfologische variatie heeft andere eigenschappen dan semantische variatie, enz. De wetenschappelijke uitdaging van dit programma ligt in het ontwikkelen van modellen die aan dit spanningsveld tussen structuur en variatie recht doen. Bij het ontwikkelen van deze modellen speelt een aantal algemene vragen een rol: Welke eigenschappen van ons taalvermogen zijn verantwoordelijk voor de speelruimte die variatie en dynamiek mogelijk maakt? Welke sociale processen leiden tot stabiliteit en cohesie dan wel dynamiek en differentiatie in taalgemeenschappen? Hoe kunnen we de structuur binnen variatie en dynamiek of de variatie en dynamiek binnen structuur representeren in modellen die recht doen zowel aan de kwalitatieve als aan de kwantitatieve dimensies van het spanningsveld? Waarin verschillen de componenten van ons taalvermogen precies wat betreft hun gestructureerdheid c.q. variabiliteit, en hoe uit variabiliteit zich bij de raakvlakken tussen de componenten? Deze algemene vragen worden binnen het programma geoperationaliseerd op zowel het micro-niveau als het macro-niveau. Op het micro-niveau komen aan de orde: de spanning tussen structuur en variatie binnen talen, zowel synchroon als diachroon; beschrijvingen van (deelaspecten van) individuele talen. Op het macro-niveau komen aan de orde: de spanning tussen structuur en variatie in het vergelijkend onderzoek van verschillende talen, een algemeen perspectief op hoe taalverandering zich voltrekt, en een perspectief op verschillen tussen gebarentaal en gesproken taal. Methodologisch wordt er een keuze gemaakt voor real-life data: voor de hedendaagse talen impliceert dit een keuze voor het werken met opnames van gesproken taal en data die voortkomen uit veldwerk; voor de historische taalstadia een keuze voor het werken met grote tekstcorpora, al dan niet verrijkt. Een belangrijk onderdeel hierbij blijft het ontsluiten van nieuw feitenmateriaal. Het onderzoeksprogramma wil als geheel inzetten op het thema 'Taalvariatie en taalverandering'. Dit thema is nieuw binnen het CLS, en vloeit voort uit de samenhang tussen al langer lopend onderzoek in het CLS en het onderzoek van recent benoemde seniorstafleden en de extern gefinancierde projecten die zij hebben ingebracht in de faculteit. In de diverse deelprogramma's houdt men zich expliciet bezig met de speelruimte binnen de menselijke cognitie die variatie en diversiteit mogelijk maakt, en met de reikwijdte en de gevolgen van taalvariatie, veelal in relatie tot taalverandering. Daarnaast is de huidige groep senioronderzoekers binnen dit programma bij uitstek geëquipeerd om dit aandachtsgebied te profileren. Inhoudelijk kan het thema als volgt worden gedefinieerd: de bestudering van de relatie tussen taalvariatie (synchroon) en taalverandering (diachroon) door middel van de systematische exploratie van de speelruimte binnen de menselijke cognitie op de raakvlakken (interfaces) tussen de verschillende componenten van de taal. Nadere inhoudelijke uitwerking van dit thema geschiedt door middel van een substantieel tweewekelijks seminar, waarin om te beginnen één van de senioronderzoekers een lezing verzorgt met als doel zijn/haar inbreng op het gebied van het thema met de groep uit te diepen. Vervolgens worden gericht onderwerpen aangewezen waarover andere leden van de groep en externe genodigden lezingen verzorgen. Voor de hieruit voortvloeiende thema's worden afspraken gemaakt met betrekking tot output en inzet op de tweede geldstroom. Er bestaat een natuurlijke affiniteit tussen het thema 'Taalvariatie en taalverandering' en het eveneens nader te definiëren thema 'Tweetaligheid' in het CLS-programma 'Structuur in uitvoering'. Sommige onderzoekers zullen aan beiden deelnemen. Het voornemen bestaat om nader te verkennen hoe een tweede aandachtsgebied geprofileerd kan worden, op het gebied van eerstetaalverwerving. Dit zou een samenwerkingsverband moeten worden tussen onderzoekers van dit programma en het programma 'Structuur in uitvoering', met als primaire senioronderzoekers Fikkert en Haverkort. Verder is er een begin gemaakt met een omvangrijker onderzoeksproject naar gebarentaal (als deel van het Spinozaproject van Muysken). De betrokken senioronderzoekers zijn Gussenhoven en Muysken. Dit programma zal zich allereerst richten op de prosodische en ritmische aspecten van gebarentalen: hoe wordt de opbouw van de zin in de Nederlandse Gebarentaal fonologisch uitgedrukt? Het programma is onderverdeeld in vier deelprogramma's. Deze moeten worden gezien als flexibele samenwerkingsverbanden van onderzoekers die thematisch een natuurlijke affiniteit met elkaar hebben. Een belangrijke functie van deze deelprogramma's is om de bevindingen van individuele onderzoekers in een kader te plaatsen. |
