KNAW

Research

Bible critisism and secularisation in the seventeenth century

Pagina-navigatie:


Update content


Title Bible critisism and secularisation in the seventeenth century
Period 01 / 2006 - unknown
Status Completed
URL http://www.huygensinstituut.knaw.nl/bijbelkritiek-en-secularisatie
Research number OND1316730
Data Supplier Website Huygens Instituut

Abstract (NL)

In de loop van de zeventiende eeuw begonnen steeds meer gelovigen te twijfelen aan de traditionele geloofswaarheden. Op den duur werd deze twijfel zo sterk dat het geloof zelf ter discussie kwam te staan. Het gaat hier om een ontwikkeling die zich in enkele decennia voltrok: terwijl omstreeks 1650 het debat nog een dogmatisch karakter droeg en op een botsing van uiteenlopende geloofsrichtingen neerkwam, kwam vanaf ongeveer 1675 de kwestie van geloof en ongeloof steeds meer in de belangstelling te staan. Deze godsdienstige revolutie vormde het begin van een ontkerstening die tot op de dag van vandaag doorzet. In de traditionele opvatting wordt dit proces verklaard uit de opkomst van de exacte wetenschappen en de snelle verspreiding van het cartesiaanse rationalisme, twee ontwikkelingen die elkaar onderling versterkten en in de leer van Spinoza hun krachtigste uitdrukkingsvorm kregen. Jonathan Israels Radical Enlightenment (2001) is een bekende en uitgesproken verdediging van deze visie. Daartegenover wordt in het onderhavige voorstel een andere, nog nauwelijks onderzochte verklaringsgrond getoetst: de opkomst en ontwikkeling van de humanistische bijbelkritiek. Het filologisch onderzoek, gericht op de letterlijke, grammaticale, taalkundige en historische verklaring van (post-)klassieke teksten, boekte in de zestiende en zeventiende eeuw een grote vooruitgang. Het idee kwam op dat ook de boeken van het Oude en Nieuwe Testament bestudeerd moesten worden tegen de achtergrond van de tijd en omgeving waarin zij waren geschreven. Bovendien brak het besef door dat deze teksten sporen van bederf vertoonden die door geduldig onderzoek vastgesteld en misschien ook verbeterd konden worden. Daarmee werd de traditionele visie op de bijbel als een van kaft tot kaft door God ingegeven, ongerept overgeleverde en heldere heilsboodschap losgelaten. Het tot op dat moment onaangetaste gezag van de bijbel en van de daarop gebaseerde confessies kwam op losse schroeven te staan. Dat leidde in de loop van de zeventiende eeuw zelfs tot een steeds grotere twijfel aan het bestaan van een direct in het ondermaanse ingrijpende Goddelijke macht. Doel van dit onderzoek is aan te tonen dat de humanistische bijbelkritiek in belangrijke mate ten grondslag lag aan de ontkerstening die in de tweede helft van de zeventiende eeuw doorzette. Daarbij gaat de aandacht uit naar twee filologische discussies: het in de Leidse school van Joseph Scaliger gevoerde academische debat en zijn maatschappelijke weerklank in de periode 1575-1650, en de brede maatschappelijke discussie in de periode 1650-1700 naar aanleiding van de revolutionaire opvattingen van exegeten als Isaac de La Peyrère en Isaac Vossius. In beide gevallen willen we laten zien hoe de discussie zich van universiteit en studeerkamer naar kansel en straat uitbreidde, en langs de kanalen van de Republiek der Letteren ook een internationale dimensie kreeg. Deze verbreding van de discussie zal worden aangetoond aan de hand van bronnen die in hun tijd ieder een eigen gebied hebben bestreken: wetenschappelijke Latijnse traktaten (voor het universitaire milieu), het polemische strijdschrift in de volkstaal (voor de kerkgangers) en de vertrouwelijke brief (voor de particuliere sfeer). Op deze wijze valt na te gaan hoe het resultaat van het bijbelkritisch onderzoek zich als een steen in de vijver via steeds grotere kringen verbreidde in de zeventiende-eeuwse wereld en tot een omslag in de visie op bijbel, geloof, kerk en maatschappij leidde. Uitgaande van de resultaten van de twee deelonderzoeken, maar met een eigen analyse van primaire bronnen en beschikbare secundaire literatuur zal de projectleider een synthese schrijven over de rol van de filologie in het proces van de desacralisatie van de bijbel en het daarop volgende secularisatieproces.

Related organisations

Related people

Project leader Prof.dr. H.J.M. Nellen

Related research (upper level)

Related research (lower level)

Classification

A85000 Culture, philosophy of life and leisure activities
D33000 Theology and religious studies
D34300 Early modern history

Go to page top
Go back to contents
Go back to site navigation